Malo je poznato da istorija kragujevačkih svetinja počinje gotovo čitav vek pre Stare crkve kneza Miloša, koja se danas smatra najstarijom očuvanom bogomoljom u gradu. Pre nje, na obali reke Lepenice, postojala je posebna građevina – Batal džamija, koja je u jednom periodu svoje burne prošlosti bila pretvorena u pravoslavni hram.
Od džamije do crkve
Prvi pomen Kragujevca u istorijskim izvorima datira iz 1476. godine, a veruje se da je prva bogomolja u tom periodu bila džamija, sagrađena u osmansko doba. Ona se nalazila na levoj obali Lepenice, nadomak Kamene ćuprije, najstarijeg mosta u gradu. Tokom Bečkog rata (1683–1699), austrijska vojska je 1689. godine porušila ovu džamiju, da bi je Turci već naredne godine obnovili. Zbog ponavljanog rušenja i obnavljanja, dobila je naziv Batal džamija, sa svojim visokim minaretom svrstala se među najveće u Srbiji.
Novi Austrijsko-turski rat (1716–1718) doneo je još jednu promenu. Austrijanci, koji su u Srbiji ostali više od dve decenije, odlučili su da najveće džamije pretvore u crkve. Dok su u Beogradu, Smederevu i Šapcu postale katoličke, u Kragujevcu je džamija preobraćena u pravoslavni hram, jer je grad bio duboko u unutrašnjosti i sa pretežno pravoslavnim stanovništvom.
Rođenje prve crkve u Kragujevcu
Zahvaljujući zapisima valjevskog episkopa Dositeja Nikolića iz 1735. godine, danas znamo da je Batal džamija 15. februara 1724. godine osveštana kao Crkva Vavedenja Presvete Bogorodice. Svečanosti je prisustvovao veliki broj vernika, a prve službe vodili su pop Radosav i protopop Vule Đorđević. Sam hram bio je građen od tesanog kamena, pokriven crepom i impozantne visine, što ga je činilo pravom retkošću tog vremena.
U to doba Austrijanci su čak pretvorili Kragujevac u malo utvrđenje, sa šancem ispunjenim vodom i palisadama, unutar kojeg se nalazila i nova pravoslavna svetinja.
Povratak pod Turke i nestanak hrama
Beogradskim mirom 1739. godine, Osmanlije su ponovo zavladale Šumadijom, a Crkva Vavedenja vraćena je u prvobitnu funkciju džamije. Tek posle Drugog srpskog ustanka i iseljavanja muslimanskog stanovništva iz Kragujevca, građevina je počela da propada. Joakim Vujić je 1826. zabeležio da od turskih građevina u gradu postoji samo jedna zapuštena džamija i Muselimov konak.
Potpuno rušenje usledilo je 1885. godine, kada su zidovi Batal džamije porušeni da bi se na njenom mestu podigla kafana. Kameni ostaci iskorišćeni su za ulaz u današnji Veliki park, a prema tvrdnjama putopisca Feliksa Kanica, delovi zidova ugrađeni su i u stubove zvonika Nove crkve.
Zaboravljena svetinja
Priča o prvoj crkvi u Kragujevcu danas je gotovo nepoznata široj javnosti, ali ostaje značajan deo identiteta grada. Svetinja koja je nastala na temeljima džamije pre Stare crkve kneza Miloša svedoči o burnoj prošlosti, smenama vlasti i vekovnoj borbi naroda za svoju veru i trajanje.
