U mestu rođenja vožda Karađorđa, u Rači kod Kragujevca, koja je vekovima imala ulogu značajnog utvrđenja, srpski arheolozi su prošle godine, u saradnji sa kolegama iz SAD-a i Kine, došli do iznenađujućeg otkrića široke mreže praistorijskih naselja iz doba bakra, bronze i gvožđa.
Međunarodni tim Centra za arheologiju „Dragoslav Srejović“ Univerziteta u Kragujevcu, Univerziteta u Pitsburgu i kineskog Univerziteta Nortvest iz Sijana, radeći na pripremi terena za autoput „Karađorđe“, pronašao je na lokalitetima Viševac Gradište i Đurđeva glavica ostatke praistorijskih bedema, tragove obrade kamene podloge i bogat zbir artefakata.
Srpski deo istraživanja predvodi dr Miroslav Kočić, upravnik Centra za arheologiju i dobitnik brojnih uglednih priznanja, među kojima je i Nagrada Nacionalne fondacije za nauku Američke akademije nauka. On je za Euronews Srbija istakao da niko od stručnjaka nije mogao da nasluti ovako značajno otkriće.
Na području opštine Rača kod Kragujevca bilo je evidentirano oko dvadeset arheoloških lokaliteta i pre najnovijih otkrića, ali bez dubljih istraživanja i preciznih podataka. Većina radova sprovedenih pedesetih godina prošlog veka ostala je nedovršena, a postojeći nalazi nisu dalje obrađivani, zbog čega je čitava oblast vremenom pala u zaborav. Tako je u stručnoj literaturi Šumadija dugo prikazivana gotovo kao prostor bez arheoloških tragova, što je bilo neobično s obzirom na to da je reč o jednom od najplodnijih delova Srbije, objašnjava sagovornik koji je bogato iskustvo sticao na znamenitim lokalitetima od Južne Amerike do Sibira.
Kako ističe, upravo zahvaljujući planiranoj izgradnji autoputa „Karađorđe“ pružila se prilika da se ovaj teren ponovo istraži. Već na samom početku rada postalo je jasno da se radi o izuzetno složenom poduhvatu, jer je nalazište smešteno na teško pristupačnom brdu obraslom gustom šumom.
„Još 2017. godine pozvan sam da budem naučni savetnik na ovom projektu, i to, rekao bih, pomalo slučajno, jer sam ranije radio na sličnim lokalitetima u Sloveniji. To iskustvo mi je pomoglo da uočim ono što drugima nije bilo očigledno – da se pred nama nalaze ostaci bedema iz praistorijskog perioda“, priseća se arheolog.
U istraživanju su korišćene savremene metode slične onima primenjivanim u majanskim džunglama.
Lokalitet Viševac Gradište, poznat pre svega kao rodno mesto vožda Karađorđa, ustaničkog vođe i jednog od utemeljivača moderne Srbije, od davnina je u narodnom predanju vezivan za mitski grad Goluban. Austrijski istraživač Feliks Kanic smatrao je da bi tu moglo biti reči o rimskoj naseobini, ali najnovija istraživanja potvrđuju da se zapravo radi o monumentalnom praistorijskom utvrđenju koje obuhvata površinu od čak šest hektara.
„Prvi korak bio je da celo područje obradimo metodama najprikladnijim za ovako nepristupačne lokalitete, kakve smo ranije koristili u istraživanjima u majanskim džunglama i na području Sibira. Reč je o laserskom skeniranju, koje smo realizovali uz podršku Koridora Srbije. Rezultati su potvrdili da se radi o masivnom praistorijskom utvrđenju iz bronzanog i gvozdenog doba, čije zidine u potpunosti obuhvataju naselje. Još uvek precizno utvrđujemo dimenzije, ali trenutne procene govore o širini većoj od 14 metara i visini oko 3,5 metra“, navodi Kočić.
Pošto se utvrđenje nalazi na velikom nagibu, golim okom deluje kao običan deo šumskog terena i gotovo je nemoguće uočiti ga kao delo ljudskih ruku. Tek snimci iz vazduha otkrivaju njegovu pravu strukturu.
Neočekivano, istraživači su odmah na početku otkrili da se oko ovog monumentalnog odbrambenog kompleksa nalazi čitava mreža manjih, satelitskih naselja, raspoređenih u njegovoj neposrednoj okolini.
U krugu manje od kilometra od lokaliteta pronađeni su tragovi obrade metala, zatim kućnog inventara, kao i nečega što je verovatno bila drevna radionica za preradu kože. Među brojnim naseljima u blizini su i starčevački lokaliteti – najstarije zemljoradničke kulture na našim prostorima – koji se javljaju između sedmog i šestog milenijuma pre nove ere, uključujući lokalitete većih dimenzija poput lokaliteta u Borcima.
Drugim rečima, utvrđenje je bilo deo kompleksne društvene organizacije, kakav se retko susreće u praistoriji Balkana.
Dodatna specifičnost ovog nalazišta je to da se na rastojanju od 750 metara nalaze dva utvrđenja, što je vrlo retko.
“Videli smo da tu imamo još jednu i to stariju praistorijsku gradinu i ljudskom rukom modifikovan pejzaž”, kaže naš sagovornik, dodajući da su se služili metodama koji su dokaz genijalnosti praistorijskih ljudi.
Drevni ljudi precizno sekli kamen bez metalnih alata
I pre nastanka metalnih alata praistorijski ljudi dovijali su se na različite načine da sebi prilagode okruženje i učine ga komfornijim.
“Jedna od glavnih stvari kojima su se služili su pirotehnička znanja, to je odvajanje i lomljenje kamena brzim zagrevanjem i izbijanjem, kako bi ga učinili lakšim za obradu. Takođe su probijali kamen svrdlima od trske sa abrazivnim materijalom, odnosno peskom. Trska zapravo ne pravi nikakav preterani pritisak, već buši kamen samo rotacionom silom, po sličnom principu po kom funkcionišu današnje bušilice”, objašnjava sagovornik Euronews Srbija.
Utvrđeno je da su stanovnici koristili alate izrađene od jelenjih rogova, koji su se pokazali izuzetno izdržljivim. Pored toga, pronađeni su i retki primerci bakarnih alatki, dok su iz bronzanog doba potekle bronzane sekire i narukvice. Ipak, tokom čitavog perioda upotrebljavan je i kameni alat.
Na samom naselju otkriven je veliki broj ukrašene keramike, kao i metalni predmeti pronađeni površinskim istraživanjima, među kojima i tragovi obrade metala. Ovi nalazi datiraju lokalitet od drugog milenijuma pre nove ere pa sve do kasnog prvog milenijuma. Uzorci su trenutno u pripremi za laboratorijska ispitivanja u saradnji sa partnerima iz SAD-a.
„Otkrili smo karakteristične nazubljene kremene nožiće, tipične za eneolitski period, koji su, prema pretpostavkama, služili za obradu kože – od sečenja i štavljenja do omekšavanja, kako bi se koristila za izradu odeće. Takođe, pronađen je i veliki broj tegova za preslice, što ukazuje da su obrađivali i vunu. Detaljnije podatke dobićemo nakon što stručnjaci obrade sve nalaze“, objašnjava Kočić.
Obim posla je ogroman – samo na lokalitetu Đurđeva glavica otkriveno je više od 25.000 predmeta, od kojih svaki mora biti precizno izmeren, fotografisan i katalogizovan.
Planovi za naredni period
Arheolozi tesno sarađuju sa Koridorima Srbije i preduzećem Hidroprojekt saobraćaj kako bi se lokaliteti u neposrednoj blizini trase budućeg autoputa „Karađorđe“ adekvatno zaštitili. Cilj je da pronađeni predmeti postanu deo projekta Digitalnog muzeja Šumadije.
„Centar za arheologiju ‘Dragoslav Srejović’, zajedno sa Centrom za kulturu Knić, dobio je podršku Ministarstva kulture i informisanja za pokretanje projekta koji će omogućiti da se eksponati predstave na savremen način i na više svetskih jezika, uključujući i kineski. Naš cilj je da ovo izuzetno bogato nasleđe Šumadije prikažemo na moderan i privlačan način“, zaključuje Kočić.
