Istorija Kragujevca krije brojne događaje koji su ostavili trag daleko izvan granica Srbije, a jedan od njih dogodio se leta 1936. godine, kada je grad postao deo prve olimpijske štafete u istoriji modernih Olimpijskih igara.
Naime, na putu dugom 3.187 kilometara, olimpijski plamen prvi put je prošao kroz sedam evropskih država – Grčku, Bugarsku, Kraljevinu Jugoslaviju, Mađarsku, Austriju, Čehoslovačku i Nemačku, a među gradovima na toj istorijskoj ruti posebno mesto zauzeo je upravo Kragujevac, koji je zahvaljujući razvijenoj tradiciji, arhitekturi zgrade Sokolane i zalaganju profesora Josifa Prohaske dobio čast da ugosti olimpijsku baklju i postane deo jednog od najznačajnijih trenutaka u istoriji modernog olimpizma.
Sokolana kao arhitektonski biser Šumadije
Zgrada koja je dočekala olimpijski plamen bila je Sokolana, jedan od najatraktivnijih objekata i svojevrsni zaštitni znak naselja Stara radnička kolonija u Kragujevcu. Naziv je dobila po Sokolskom društvu koje je koristilo njene prostorije za vežbanje, a evidentirana je kao kulturno dobro pod zaštitom Zavoda za zaštitu spomenika kulture.
Po svom izgledu, Sokolana je skladan spratni objekat od sivo obojenog drveta, pravougaone osnove, sa kulom prekrivenom pločama u centralnom delu četvoroslivnog krova. Svojim impozantnim pročeljem i visokom piramidalnom kupom podseća na gotske palate, dok se celom dužinom objekta, u prizemlju i na spratu, prostiru tremovi sa po devet stubova. Iz prizemnog trema ulazilo se u veliku gimnastičku salu i još šest pomoćnih prostorija, dok se na spratu nalazila biblioteka, osnovana za potrebe kulturnog uzdizanja radnika, kao i sala za svečanosti. Ispred zgrade je podignut i okrugli paviljon za muziku i promenadne koncerte, dok se u parku danas nalazi i spomenik kralju Aleksandru I Karađorđeviću.
Sokolana od samog otvaranja 1929. godine nije bila samo sportski i kulturni centar naselja u njoj je 15. maja 1930. godine održana i osnivačka skupština fudbalskog kluba „Kolonija”, čime je zgrada od prvih dana postala i mesto okupljanja i zajedništva građana. Upravo je ta kombinacija arhitektonske izuzetnosti i simboličke vrednosti učinila Sokolanu prirodnim izborom za prenoćište olimpijskog plamena samo sedam godina nakon njenog otvaranja.
Josif Prohaske – Profesor koji je Kragujevac upisao u olimpijsku istoriju
Ono što je učinilo da baklja uopšte skrene sa svoje predviđene trase i svrati u Kragujevac, jeste upornost i ugled profesora Josifa Prohaske, profesora fiskulture u kragujevačkoj gimnaziji.
Zahvaljujući njegovom ličnom zalaganju, olimpijski plamen je na svom putu kroz Kraljevinu Jugoslaviju skrenuo sa glavnog puta i prenoćio baš u Kragujevcu u Sokolani, koja je tek sedam godina ranije postala ponos grada.
Prohaska nije bio slučajan zagovornik ove ideje. Bio je duboko posvećen razvoju fizičke kulture i sokolskog pokreta, a njegov autoritet i veze u sportskim krugovima tog doba bili su dovoljni da ubede organizatore štafete da Kragujevcu ukažu posebnu čast.
Kako je izgledala noć kada je Kragujevac ugostio olimpijski plamen?
Teško je danas zamisliti uzbuđenje koje je te letnje noći 1936. godine vladalo oko Sokolane. Vest da će olimpijska baklja, umesto da samo prođe kroz grad, ovde i prenoćiti, brzo se pronela Starom radničkom kolonijom, a mnogi Kragujevčani su se okupili oko zgrade i parka ispred nje da bi barem izbliza videli plamen koji je krenuo iz daleke Olimpije.
Sama zgrada, inače poznata po zvucima vežbi i sportskih takmičenja, te noći je imala sasvim drugačiju, gotovo svečanu ulogu – baklja je unesena u prostor koji je decenijama simbolizovao fizičku kulturu i zajedništvo, čime je simbolika trenutka bila potpuna. Paviljon za promenadnu muziku ispred Sokolane, mesto gde su nedeljom i praznicima svirali gradski orkestri, te večeri bio je deo istog svečanog ambijenta koji je pratio dolazak plamena.
Nosioci baklje, sokolaši i predstavnici grada predali su štafetu dalje već narednog dana, nastavljajući put kroz preostali deo Jugoslavije ka Mađarskoj, Austriji i na kraju Nemačkoj. Ali ta jedna noć, provedena u srcu Kragujevca, ostala je jedinstven trenutak – ne samo za grad, već i za čitavu trasu štafete kroz Kraljevinu Jugoslaviju, na kojoj nijedno drugo mesto nije imalo tu privilegiju.
Čast koju nijedan drugi grad na trasi nije imao
Rezultat tog zalaganja ostao je upisan u istoriji kao jedinstven podatak jer je Sokolana, prema svemu što je zabeleženo, bila jedino mesto na čitavoj trasi kroz Jugoslaviju gde je olimpijska baklja za Igre 1936. godine ikada prenoćila na svom putu do Berlina. Dok su drugi gradovi plamen dočekivali i ispraćali u prolazu, Kragujevac je, zahvaljujući jednom profesoru i jednoj izuzetnoj zgradi, dobio privilegiju da ga zadrži za sebe, makar i na jednu noć.
Nasleđe koje živi i danas
Gotovo vek nakon te istorijske noći, Sokolana i dalje stoji kao svedok jednog izuzetnog trenutka u istoriji grada, ali i kao spomenik kulture koji zahteva pažnju i brigu.
Grad Kragujevac i Ministarstvo kulture Republike Srbije potpisali su ugovor o finansiranju prve faze rekonstrukcije, u okviru programa „Gradovi u fokusu 2025″, kojim je gradu odobreno 25 miliona dinara, dok je grad u projekat uložio dodatnih više od 40 miliona dinara iz sopstvenog budžeta.
Prema najavama gradske uprave, obnovljeni prostor trebalo bi da dobije muzejsku namenu i postane dostupan svim građanima i posetiocima, kao živo svedočanstvo jednog važnog perioda industrijskog, kulturnog i društvenog razvoja Kragujevca – grada koji je, zahvaljujući jednoj noći davne 1936. godine, zauvek upisan u istoriju svetskog olimpizma.
