Ime Kragujevca kroz vekove je menjalo oblike, ali nikada nije izgubilo svoju tajanstvenost. U prošlosti se grad pominjao kao Kragujevča, Karagovindža, Karadžofdža, Kragojevas, Krakoievaz, pa čak i Šanac Kragujevac, dok pravo poreklo današnjeg imena nikada nije sa sigurnošću utvrđeno.
Postoje zapisi koji govore da je na mestu današnjeg grada još u doba Nemanjića postojalo naselje zvano Stari Trg, ili jednostavno Trg, što ukazuje na to da je ovaj prostor od davnina bio važna trgovačka i saobraćajna tačka. Ipak, kako je Trg postao Kragujevac – ostaje pitanje na koje istorija nudi više odgovora, ali nijedan konačan.
Karagovindža – turska kasaba na Lepenici
U vreme osmanske vlasti, na levoj obali Lepenice, od donjeg kamenog mosta do Ćiftine ćuprije i dalje ka današnjem hotelu „Zelengora“, nalazila se kasaba poznata kao Karagovindža. Tumačenja tog naziva su različita od veze sa pticom kragujem, preko crnih zmija „karaguja“, do opisnog imena raskrsnice puteva – kragovac.
U osmanskim popisima iz 15. i 16. veka Kragujevac se javlja kao razvijeno trgovačko mesto. U smederevskom tapudefteru iz 1476. godine prvi put se pominje pod imenom Kragujevča, kao selo sa trgom, dok se u kasnijim dokumentima navodi kao Karagovindža. Već sredinom 16. veka izrasta u pravu kasabu sa tekijom, hamamom, mektebom, džamijama i mesdžidima.
Grad kraguja i legenda o Svetom Savi
Jedna od najrasprostranjenijih narodnih legendi kaže da je „kum“ Kragujevcu bio Sveti Sava, koji je, odmarajući se pored Lepenice, ugledao veliki broj kraguja i po njima nazvao mesto.
Kraguj je u srednjem veku bio česta ptica grabljivica u Šumadiji, tada prekrivenoj gustim hrastovim šumama. U „Srpskom riječniku“ Vuk Karadžić kraguju opisuje kao pticu koja se može pripitomiti i koristiti u lovu, slično sokolu. Kraguji se pominju i u epskoj poeziji, kao i u zapisima Konstantina Filozofa u „Žitiju despota Stefana“.
Priča o Smail-begu, kraguju i čiča Iliji
Jedna od najupečatljivijih priča iz narodnog predanja vezana je za tursko doba i lik Smail-bega, poznatog po okrutnosti, ali i po neobičnom, agresivnom petlu koji je napadao prolaznike. Smail-beg se ponosio svojom „pevčinom“, tvrdeći da njen oblik simbolično predstavlja ime mesta.
Nasuprot njemu, na Čumićkim visovima živeo je pustinjak čiča Ilija, sa pripitomljenim kragujem. Jednog dana, kraguj je u letu zgrabio Smail-begovog petla i odneo ga u visine, a glava mu je pala pred samog bega. Narod je tu scenu pretočio u priču koja se prepričavala generacijama, a uzvik babe Stojanke – „kraguj-evac!“ – ostao je upamćen kao simbol narodnog humora i otpora.
Ime koje čuva priče
Iako tačno poreklo imena Kragujevac nije do kraja razjašnjeno, upravo u toj neizvesnosti leži njegova čar. Ime grada sa sobom nosi slojeve istorije, legendi i narodnih priča koje svedoče o bogatom i burnom prošlom vremenu Šumadije.
Kragujevac je, baš kao i njegovo ime, grad u kojem se istorija i legenda prepliću – i nijedna od njih nije zaboravljena.
